Agentschap NL: Energieneutraal bouwen met een energieprestatiecontract

E-mailadres Afdrukken

Op dit moment zijn veel contracten voor het technisch beheer en onderhoud van schoolgebouwen nog inspanningscontracten, maar er is een groeiende behoefte aan het werken met prestatiecontracten. Een prestatiecontract maakt de prestatie van de leverancier meetbaar en objectief evalueerbaar. Een aantal scholen dat deelnam aan het Programma ‘Naar Energieneutrale Scholen en Kantoren’ (NESK) heeft de eerste stappen op het gebied van prestatieafspraken gemaakt. In dit artikel een weergave van de ervaringen en tips en trics voor het opstellen van contracten op basis van prestaties.

Een prestatiecontract stelt schoolbesturen en gemeenten in staat om invulling te geven aan hun ambities, bijvoorbeeld op het punt van kosten, kwaliteit en/of duurzaamheid. Ambities worden vooraf uitgedrukt in meetbare prestatiewaarden, zodat de prestaties achteraf objectief geëvalueerd en afgerekend kunnen worden. Ook de ambities op het punt van energiegebruik en -besparing kunnen in een prestatiecontract gevat worden. In dat geval spreken we van een energieprestatiecontract; een handig hulpmiddel in het streven naar energieneutrale nieuwbouw. Dat bewijzen de scholen die in het kader van het NESK-programma met deze contractvorm werkten.

Prestatiecontracten bij de NESK-scholen

Bij de NESK-scholen werden in eerste instantie afspraken gemaakt over de prestaties van het op te leveren gebouw. Vereist werd dat het schoolgebouw bij oplevering voldeed aan een aantal duurzaamheidseisen. De opdrachtgever - schoolbestuur of gemeente - speelt een belangrijke rol in dit proces. Voorafgaand aan de uitvraag in de markt kunnen al prestatie-eisen worden geformuleerd die leidend zijn in de realisatie. Dit heeft tot gevolg dat partijen kwalitatief betere en duurzamere gebouwen realiseren. Een van de uitvoerende partijen zegt hierover: “Zonder prestatie-eisen hadden we als opdrachtnemer de prestatie niet gehaald. Nu zijn we voor kwaliteit en duurzaamheid gegaan voor de langere duur. Zowel in de bouw- als in de beheerfase moesten er zaken aangepast worden. Daarvoor is een prestatiecontract onontbeerlijk”.

Ook voor de beheer- en onderhoudsfase - ofwel de exploitatiefase - wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van het prestatiecontract. Afspraken worden onder meer gemaakt op het punt van energieverbruik en energieneutraliteit, energielevering, klimaat en binnenmilieu en onderhoudsprestaties. De afspraken worden neergelegd in zogenaamde ‘Kritische Prestatie-Indicatoren’ (KPI’s), die onderdeel vormen van het contract.

Ervaringen OdyZee

OdyZee in Goes is een orthopedagogische onderwijsinstelling, waar Speciaal Onderwijs (SO) en Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) wordt geboden aan leerlingen met psychosociale problematiek. Juist voor dit soort onderwijs is een behaaglijk binnenklimaat belangrijk. Vanuit die gedachte formuleerde de eigenaar de wens om de eerste passieve school van Nederland te worden. Daarnaast moest alle nieuwbouw energiezuinig en duurzaam worden uitgevoerd. Ook streefde men naar een uitmuntend binnenklimaat.

De nieuwbouw is inmiddels gerealiseerd, evenals de doelstellingen. OdyZee is met zijn 2500 m² het eerste onderwijsgebouw in Nederland dat voorzien is van het Passief Bouwen Keurmerk. De lage energievraag is onder meer gerealiseerd door het aanbrengen van een zeer goede thermische schil en gebalanceerde ventilatie met hoogrendement warmteterugwinning. Door de toepassing van zonnepanelen is het gebouw bovendien energieneutraal. Naast deze technische maatregelen waren ook de prestatieafspraken die in dit project op diverse punten werden gemaakt bepalend voor het succes.

Over NESK

In 2020 moet alle nieuwbouw in Nederland bijna energieneutraal zijn. Dit is vastgelegd in de herziene Europese Richtlijn voor energiebesparing in gebouwen (EPBD). Om de sector te stimuleren in de benodigde omslag verkreeg een aantal scholen en kantoren subsidie via het programma ‘Naar Energieneutrale Scholen en Kantoren’ (NESK). Doel is te leren van ervaringen met – technisch, procesmatig en financieel – verdergaand energiezuinig bouwen. Vijf scholen zijn inmiddels gerealiseerd, te weten: OdyZee te Goes, MFC Westergeest in Triemen, Focus/Huygens College te Heerhugowaard, Het Klaverblad in Amsterdam en OBS De Wilgenstam in Rotterdam. De scholen hebben een zeer energiezuinig of energieneutraal gebouw gerealiseerd met een goed binnenklimaat en scoren uitstekend op CO2-emissiereductie, innovatie, andere duurzaamheid- aspecten, kwaliteitsborging, samenwerking, slaagkans en herhalingspotentieel.

OdyZee is met zijn 2500 m² het eerste onderwijsgebouw in Nederland dat voorzien is van het Passief Bouwen Keurmerk. Door de toepassing van zonnepanelen is het gebouw bovendien energieneutraal.

Percelen en risico’s

Al tijdens de ontwerpfase werd besloten om de aanbesteding onder te verdelen in verschillende percelen en niet onder te brengen bij één hoofdaannemer. Dit werd ingegeven door de beperkte ervaring met Passief Bouwen die in Nederland voorhanden is. Door voor elk perceel de meest deskundige partij te zoeken werd een hoog kwaliteitsniveau gegarandeerd en was precies duidelijk welke partij verantwoordelijk was voor welk onderdeel.

Om er wel voor te zorgen dat ontwerp en realisatie goed op elkaar aansloten, werden de verschillende leveranciers al tijdens de ontwerpfase betrokken. Zo kon ook rekening worden gehouden met de randvoorwaarden om de benodigde kwaliteit te garanderen. Per perceel werden bovendien duidelijke kwaliteitsindicatoren en toetsingsmethodes opgesteld.
Om aan deze indicatoren te voldoen, moest soms wel worden uitgekeken naar leveranciers in het buitenland. In Nederland bleek namelijk maar een beperkt aantal leveranciers actief dat aan de gewenste eisen kon voldoen. Daarom werd de houtskeletbouw-gevel bijvoorbeeld geleverd door een Duitse leverancier die wel aan de benodigde luchtdichtheid kon voldoen.

Ook hebben eigenaar en gebruiker prestatieafspraken gemaakt over afwijkingen van het berekende energiegebruik. Als er in de praktijk meer energie wordt gebruikt dan verwacht, worden de meerkosten gedeeld. Hetzelfde geldt voor de eventuele winst. Zo heeft iedereen er baat bij om zuinig met energie om te gaan. Na één jaar monitoren wordt het energiegebruik geëvalueerd en worden de afspraken definitief gemaakt.

Ervaringen Focus – Huygens College

Focus en het Huygens College zijn twee scholen voor respectievelijk praktijkonderwijs en beroepsgericht VMBO, samengebracht in een nieuw, energieneutraal schoolgebouw van 5.000 m2 in Heerhugowaard. De initiële ambities om energieneutraal te bouwen en een goed binnenklimaat te realiseren, werden door de gemeente en het schoolbestuur onderzocht op financiële en technische haalbaarheid. Vervolgens werd een Design, Build & Maintain (DBM)-contract afgesloten met een consortium van marktpartijen om het project te realiseren.

Volgens het DBM-principe wordt het ontwerp aanbesteed aan een integraal ontwerpteam, dat samen werkt aan het ontwerp (design), de bouw (build) en het beheer en onderhoud (maintain). Alle disciplines die benodigd zijn voor de uitvoering van de opdracht zijn dus vertegenwoordigd. Deze werkwijze voorkomt de traditionele scheiding tussen het ontwerp, de bouw en het gebruik van een gebouw en zorgt ervoor dat er een duidelijke verantwoordelijke is voor het functioneren van het energieconcept. Voor de aanbesteding werden heldere en controleerbare prestatie-eisen opgesteld. Het was vervolgens aan de markt om het ontwerp binnen deze eisen creatief in te vullen. Op deze wijze kan het werken met een DBM-contract de bouwsector stimuleren tot innovatie en samenwerking en bewegen tot een onderscheidend en kostenefficiënt ontwerp.

Belangrijke leerpunten

- Leg de aansturing van het contract zoveel mogelijk bij één verantwoordelijke; schoolbestuur en gemeente dienen dat samen overeen te komen.
- Maak het niet te moeilijk. Houd - met name als kleine school - goed in de gaten tot welk niveau een prestatiecontract voldoende meerwaarde biedt.
- Het samenwerken op basis van prestatiecontracten vereist visie en commitment.
Vermijd wisseling van betrokkenen bij de contractvorming.
- Leg vast hoe je omgaat met wijzigende omstandigheden.
- Een integrale benadering is van belang bij het werken met prestatiecontracten.
- Maak gebruik van prestatie-eisen voor zowel de bouw- als voor de beheerfase.

Focus en het Huygens College zijn twee scholen voor respectievelijk praktijkonderwijs en beroepsgericht VMBO, samengebracht in een nieuw, energieneutraal schoolgebouw van 5.000 m2 in Heerhugowaard.

Plan van aanpak

Uit de ervaringen van de UKP NESK-scholen volgt een beknopt plan van aanpak voor het werken met prestatiecontracten.

Doelstellingen, voordelen en mogelijke risico’s moeten bij aanvang van een proces zorgvuldig worden gewogen. Het inschakelen van een adviespartij die meedenkt over de realisatie van ambities wordt daarbij door meerdere partijen als belangrijke meerwaarde genoemd.

Als organisaties hebben besloten te gaan werken met prestatiecontracten bij technisch beheer en onderhoud is het van belang dat de uitgangssituatie - onder meer de bouwkundige en installatietechnische gegevens en energieverbruik en kosten - goed vastligt en dat contractpartijen daar overeenstemming over hebben.

Na de selectie van een geschikte aanbieder en het vaststellen van een goed gebalanceerde set KPI’s wordt de overeenkomst verder ingevuld. De ‘Leidraad Prestatiecontracten Beheer en Onderhoud Gebouwen’ vormt een goed instrument bij deze processtappen. Dit document biedt inzicht in de basisprincipes en de werking van prestatiecontracten (zie: www.agentschapnl.nl/content/leidraad-prestatiecontractenbeheer-en-onderhoud-gebouwen).

Meer informatie

De NESK-projecten bieden een schat aan kennis en ervaring om de benodigde omslag richting volledige energieneutrale nieuwbouw te bewerkstelligen en drempels richting opschaling weg te nemen. Agentschap NL deelt deze informatie via filmclips, factsheets en uitgebreide rapportages. U kunt hiervoor kijken op de websites www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/naar-energieneutralescholen- en-kantoren-nesk en www.agentschapnl.nl/energieneutraalbouwen.

Partijen dienen tevens echt te geloven in het principe en de uitgangspunten van het contract en dit vast te leggen in een inleidende paragraaf, de considerans. Bij meningsverschillen tussen contractpartijen kunnen zij hierop terugvallen.

Bij de implementatie van een prestatiecontract is het ten slotte de kunst om de opdrachtnemer tot presteren te prikkelen. Daartoe moet deze tegelijkertijd voldoende vrijheid krijgen.

Deel dit artikel op:

 

Trefwoorden

Advertentie

Advertentie

Advertentie

Advertentie

December uitgave

Partners