Peter Bergen, directeur OBS De Wilgenstam: “Het unieke is dat wij deze renovatie zelf hebben bedacht én gerealiseerd”

E-mailadres Afdrukken

OBS De Wilgenstam in Rotterdam Schiebroek heeft in slechts acht weken tijd een metamorfose ondergaan van een afgeschreven oud en versleten gebouw tot de meest duurzame gerenoveerde school van Nederland. Voor amper de helft van de kosten van een nieuw schoolgebouw kreeg De Wilgenstam een klasse A binnenklimaat, wordt naar schatting 80 procent energie bespaard en is de binnenkant van de school grondig opgeknapt. Schoolfacilities organiseerde een rondetafelgesprek met alle betrokkenen om erachter te komen hoe deze opmerkelijke renovatie zo snel en goedkoop tot stand kon komen.

De Wilgenstam is één van de 175 schoolgebouwen van Stichting BOOR. Het is een typisch schoolgebouw uit de jaren vijftig, waarvan er tientallen in Nederland staan. Met een oppervlak van 2000 vierkante meter zijn ze geschikt voor ongeveer 400 leerlingen. Dergelijke gebouwen zijn afgeschreven, niet geïsoleerd, versleten en er is geen uitzicht op verbetering van die toestand. Dat was directeur Peter Bergen een doorn in het oog. “Ik ben in 2005 directeur geworden. Wat mij frustreert is die enorme hoeveelheid onderhoudsbudgetjes die per jaar worden uitgezet, zonder dat dat iets oplevert. Er wordt weleens wat geschilderd en vervangen, maar dat gebeurt volgens een strak schema, zonder visie.”

Hij kwam hierover bij toeval in gesprek met architect Tom van den Haspel, wiens echtgenoot les geeft op De Wilgenstam. Van der Haspel vindt dat je vanuit een duurzaamheidsgedachte goed naar een pand moet kijken voordat er iets wordt aangepakt. “Als je een pand wilt opknappen moet je datgene doen wat echt noodzakelijk is. Wat niet kapot is kun je rustig laten zitten. Dat is heel anders dan met een vaste planning, want dan verspil je onderhoudsgeld door vaak onnodige en soms zelfs verkeerde dingen te doen.”

Fantasie wordt werkelijkheid

Architect Tom van den Haspel en Peter Bergen, directeur OBS De Wilgenstam (rechts).

Peter Bergen en Tom van den Haspel zijn – aanvankelijk heel vrijblijvend – gaan nadenken hoe De Wilgenstam op basis van die visie zou kunnen worden opgeknapt. Voor Peter Bergen waren met name de luchtkwaliteit en de temperatuur in de school een issue. Van den Haspel werkt binnen Sustinno samen met bouwmanager Kees van Alphen en installatieadvieur Maarten van de Starre en het drietal werd enthousiast vanwege de potentie die het oude schoolgebouw had. Kees van Alphen: “Wij zagen de mogelijkheden en wilden van De Wilgenstam een paradepaardje maken, waarin alle technische mogelijkheden die op dit moment bekend zijn op het gebied van duurzaamheid zouden worden toegepast.”

Samen met Peter Bergen maakten ze een concreet plan en dienden dat in om aanspraak te maken op subsidie in het kader van het Unieke Kansen Project Naar Energiezuinige Scholen en Kantoren (UKP NESK). Tot ieders verrassing werd die aanvraag gehonoreerd en kreeg De Wilgenstam het maximale bedrag, 500.000 euro. Volgens Peter Bergen was dat het moment waarop het project ineens werkelijkheid werd. “Ik had al een heel lastig overlegtraject met het bestuur achter de rug om de bekostiging van die subsidieaanvraag rond te krijgen. Want zij zagen die hele renovatie eigenlijk niet zitten. Maar toen die subsidie werd toegekend konden ze niet meer terug en moesten ze wel akkoord gaan met de aanvullende bekostiging.”

Meervoudige duurzaamheid

Toekenning van de UKP NESK-subsidie geeft aan hoe ambitieus het project is. In technisch opzicht zijn er vier belangrijke ingrepen gedaan. Het gebouw is voorzien van een isolerende schil van duurzaam materiaal, dat zoveel mogelijk prefab is gefabriceerd. Verwarming en koeling wordt gedaan met vloersysteem in combinatie met bronnen voor warmte-koude-opslag (WKO) met een warmtepomp. Er is een optimaal binnenmilieu door een combinatie van natuurlijke en mechanische ventilatiesysteem (CO2-gestuurd) met te openen ramen en een systeem voor warmteterugwinning. Het schoolgebouw wekt zelf energie op met zonnepanelen op het dak en een eigen windmolen. Het concept voor De Wilgenstam is moeiteloos toepasbaar op de tientallen andere scholen van dit bouwtype, die in Nederland zijn gebouwd.
Ondanks al deze technische installaties is nooit uit het oog verloren dat het uiteindelijke doel een goede werk- en leeromgeving is, legt installatieadviseur Maarten van de Starre uit. “De luchtkwaliteit en de temperatuur worden per ruimte automatisch geregeld, het licht gaat automatisch uit en alleen aan als dat nodig is. Als het mooi weer is kan de docent zelf besluiten om de ramen open te doen, zodat de wind lekker door de klas blaast. Er gaat dus veel automatisch, maar de leerkrachten hebben zelf ook invloed op hun omgeving.”

Het schoolgebouw wekt zelf energie op met zonnepanelen op het dak en beschikt over een eigen windmolen.

Het duurzame schoolgebouw krijgt bovendien een rol in het onderwijsproces, legt Kees van Alphen uit. De school en de buitenruimte vormen een ecologisch systeem (groen plein), waarin water, warmte, koude, lucht, elektriciteit en andere vormen van energie een rol spelen. Deze kringlopen worden zichtbaar gemaakt door beelden en systemen. Een energiespiegel illustreert de werking van de WKO-installatie, zonnepanelen, windmolen en de ventilatiesystemen zodat kinderen spelenderwijs inzicht krijgen in deze facetten van duurzaamheid. Het doel is dat zij die kennis mee naar huis nemen om uiteindelijk ook de ouders bewustwording bij te brengen.

Innovatief bouwproces

Het budget voor de renovatie liet geen ruimte voor noodlokalen. Dat betekende dat de hele verbouwing in de zomervakantie moest gebeuren. Bij de aanbesteding van de aannemer speelden behalve de prijs dus ook het team en het plan om het binnen acht weken te voltooien een grote rol. Daaruit kwam Heembouw naar voren, met name vanwege hun strakke planning op basis van de methode Lean Bouwen volgens Heembouw. De basis voor het bouwproces werd gelegd door op een ochtend in april alle betrokken partijen (opdrachtgever, architect, alle onderaannemers en leveranciers) bijeen te brengen om de gehele planning van alle onderdelen in kaart te brengen en alle knelpunten te signaleren. Pieter Hulst van Heembouw: “We doen dat ruim voordat de bouw start. Op een enorm planbord vult iedereen met een eigen kleur post-its zijn planning in. Op die manier zie je meteen waar knelpunten ontstaan, die meestal direct kunnen worden opgelost. Tijdens de bouw wordt die planning heel strak gevolgd tijdens de wekelijkse werkbespreking, met als gevolg dat we het proces goed op orde hadden en we het het project op tijd konden opleveren.”

Het bouwteam heeft gezorgd voor een uitstekende informatievoorziening naar alle betrokkenen, inclusief de ouders en de omwonenden. Maarten van der Starre: “Ook dat proces hebben we geprobeerd duurzaam te laten verlopen. Door goed te communiceren en te zorgen voor een aanspreekpunt ontmoedig je negatieve energie, sterker nog, mensen gaan meedenken in plaats van bezwaren maken.”

Twee voor de prijs van een

Het doel is de kinderen spelenderwijs inzicht te geven in alle facetten van duurzaamheid.

De renovatie heeft in totaal 2,1 miljoen euro gekost. Een nieuwe school (traditionele bouw) zou 3,54 miljoen euro hebben gekost en een nieuwe school met dezelfde duurzame eigenschappen 4,5 miljoen euro. Met andere woorden: twee scholen duurzaam renoveren kost evenveel als het bouwen van één nieuwe school. Peter Bergen heeft nu een schoolgebouw dat er netjes uitziet, een goed binnenklimaat heeft en waarschijnlijk 80 procent bespaart op energiekosten. “Voor mij gaat het er om tot een onderwijsproces te komen wat goed in elkaar zit. Daar heb je naast onderwijskennis faciliteiten voor nodig. Dat gun ik al mijn collega's: een leeromgeving waarin kinderen optimaal kunnen renderen. Dus tegen hen en hun besturen wil ik zeggen: er zijn -tig scholen van dezelfde omvang en bouwstijl. Grijp je kans, het kost de helft van nieuwbouw.”

Initiatief van onderaf

De renovatie van OBS De Wilgenstam is een bijzonder project omdat het initiatief uit de school zelf is ontstaan. Stichting BOOR noch de gemeente Rotterdam hadden plannen in die richting, weet Tom van den Haspel. “Binnen gemeenten en grote schoolbesturen heb je doorgaans te maken met trage besluitvorming. Want het gaat niet om die ene school, maar er wordt onderhandeld over het totale scholenbestand. Het gaat dus ook niet alleen om de inhoud, maar men is bezig met politiek. Dat Peter Bergen de enorme bureaucratie bij een groot bestuur als BOOR heeft getrotseerd en het heeft volgehouden is een enorm compliment, want de meeste directeuren moeten voor hun kindertjes zorgen en hebben daar geen tijd voor.”

Peter Bergen ziet vooral het meedenken met elkaar, de informatiedeling van iedereen die bij het proces betrokken is als de grote kracht in dit renovatieproces. “Ik ben een schooldirecteur en heb geen verstand van dit soort dingen. Maar ik heb er wel belangstelling voor en doordat ze het aan mij uitlegden werd ik steeds enthousiaster. Daardoor kreeg ik de munitie, de tools, om mensen bij BOOR te overtuigen om datgene te doen wat wij van ze gedaan wilden hebben. En natuurlijk hielp het dat die subsidie toegekend werd. Maar als dat niet was gebeurd hadden we het op een later moment toch wel voor elkaar gekregen.”

Tot slot laat directeur Peter Bergen weten, “Samen met alle betrokkenen hebben we ervoor gezorgd dat OSB De Wilgenstam een duurzame school met een gezond binnenklimaat is geworden voor de helft van de kosten van nieuwbouw, waarin kinderen optimaal kunnen leren.”

Aan het rondetafelgesprek over de renovatie van OBS De Wilgenstam in Rotterdam namen deel: Peter Bergen, directeur OBS De Wilgenstam Tom van den Haspel, architect Kees van Alphen, directeur Sustinno Maarten van de Starre, installatieadviseur Sustinno Pieter Hulst, Heembouw. De foto's van de school bij dit artikel zijn gemaakt door Eric Fecken Fotografie.

Zie ook: Kees van Alphen, Sustinno: "Meervoudige opbrengst van een duurzame renovatie OBS De Wilgenstam"

Deel dit artikel op:

 

Trefwoorden

Advertentie

Advertentie

September uitgave

Partners