Atelier Rijksbouwmeester: “Scholenbouwwaaier is praktisch hulpmiddel bij formulering van ambities voor onderwijshuisvesting”

E-mailadres Afdrukken

De komende jaren zullen veel scholen uit de zeventiger jaren moeten worden vervangen of verbouwd. Maar hoe doe je dat, en wat komt daar allemaal bij kijken? Het Atelier Rijksbouwmeester heeft nu samen met het servicecentrum scholenbouw de scholenbouwwaaier ontwikkeld. Dit is een praktisch hulpmiddel dat op een simpele en eenduidige manier alle informatie bundelt en vanuit een integrale benadering naar de (ver)bouwopgave kijkt.

Tijdens SCS on tour werd op 23 november de Scholenbouwwaaier door Marco van Zandwijk en Louk Heijnders van SCS overhandigd aan wethouder Hoogeveen van de Gemeente Assen onder het toeziend oog van Albert Kuiper, locatiedirecteur OBS Baggelhuizen.

Wethouder Hoogeveen en Albert Kuiper (locatiedirecteur OBS Baggelhuizen) leverden destijds feedback op het prototype van de scholenbouwwaaier, waarmee deze kon worden aangescherpt met ervaringen uit de praktijk (totaal droegen circa 500 personen inhoudelijke verbeteringen aan). Op 23 november fungeerde MFA Het Schakelveld als podium voor SCS on tour. Als dank voor de geleverde input kregen zij één van de eerste exemplaren van de nieuwe scholenbouwwaaier.

Goed onderwijs vergt goede gebouwen

De locatiedirecteur Albert Kuiper liet weten dat MFA Het Schakelveld een goed voorbeeld was van hoe het ook anders kan. MFA Het Schakelveld is dan ook een brede school in de breedste zin van het woord. Zo omvat het o.a. een klein (doelgroepen)zwembad waarin ook het schoolzwemmen kan plaatsvinden. De theaterzaal is mogelijk doordat alle scholen 'eigen' vierkante meters hebben 'ingeleverd'. Door te delen ontstond meerwaarde voor alle betrokken partijen. De goede ervaringen (maar ook valkuilen) die met de nieuw gebouwde scholen in de gemeente Assen zijn opgedaan zijn meegenomen in de scholenbouwwaaier. De wethouder gaf mee dat de gemeente Assen redeneert vanuit de gedachte dat de ontwerp en inrichting (bepalend voor de sfeer en beleving) van een school mede bepalend is voor de leerprestatie. Daarom investeert de gemeente extra (boven op de landelijke norm) in goede gebouwen voor het onderwijs. Sociale duurzaamheid is daarbij een belangrijke pijler, want vastgoed is meer dan stenen stapelen, het is mede een mogelijkheid om te sturen aan je maatschappelijke doelstellingen (aldus de wethouder in zijn inleiding).

Waarom een scholenbouwwaaier?

Voor een onderwijsinstelling als incidentele opdrachtgever met een gemis aan bouwspecifieke kennis is het ontwerpen/(ver)bouwen van een gezonde en goede school geen makkelijke opgave. Laat staan dat deze weet waaraan een goed Programma van Eisen dient te voldoen. Dat veel PvE's in de praktijk leiden tot gebouwen die niet aan de verwachtingen voldoen bleek al uit het in 2009 verschenen adviesrapport van het Atelier Rijksbouwmeester. Vanuit de gedachte dat deze ervaring uit de praktijk meegenomen moet worden bij de aanpak van nieuwe projecten is het idee van de scholenbouwwaaier geboren. Met de inzet van de waaier bij projecten moet worden voorkomen dat steeds dezelfde fouten worden gemaakt en dat steeds opnieuw het wiel uitgevonden moet worden.

Rol opdrachtgever

Steeds vaker dringt bij deze opdrachtgevende partijen het besef door dat ambities voor de huisvesting niet gedurende de rit kunnen worden bepaald of gewijzigd. I n een markt waarin de belangstelling voor een integrale benadering van de bouwopgave groeit, dient al in een vroeg stadium van een project aansluiting gezocht te worden bij helder geformuleerde wensen en ambities van de opdrachtgever. Waar voorheen een lijst met vierkante meters, een onderwijsvisie en een locatie voldoende waren voor het laten opstellen van een ontwerp werden ambities vaak gedurende de rit bepaald of pas na de oplevering duidelijk. Tegenwoordig moet een opdrachtgever zijn rol niet onderschatten en dus al vroegtijdig weten wat hij wil. Het is goed om te weten wat een opdrachtgever belangrijk vindt en waar zijn prioriteit ligt. Op die manier is vanaf het begin de kern van de opdracht duidelijk. Niet alles hoeft tot in detail te worden vastgelegd. Het gaat er om de kern van de gevraagde prestatie goed en eenduidig te definiëren. De praktijk leert dat door 20% van de belangrijkste aspecten goed te formuleren vaak al een gebouw verkregen kan worden dat voor 80% naar tevredenheid functioneert.

Rol Programma van Eisen

In een goed Programma van Eisen mag de aandacht voor beheer en exploitatie niet ontbreken. De wijze waarop dit wordt ingevuld is namelijk grotendeels bepalend voor de wijze waarop over sommige gebouwprestaties in de uitwerking dient te worden nagedacht. Veel zaken die belangrijk zijn voor het dagelijks functioneren van de school zijn lang niet altijd goed meegenomen in een PvE. Als voorbeeld wordt genoemd de logistiek en akoestiek van de activiteiten in het kader van overblijven. Doordat hierover onvoldoende wordt nagedacht in de programmeringfase, leiden deze activiteiten in de praktijk vaak tot overlast. Of ontstaan overblijfvoorzieningen die niet worden gebruikt.

Gebruikerswensen

De waaier stelt inhoudelijke onderwerpen aan de orde die bij de (ver)bouw van een school van belang zijn en waarvoor aandacht dient te zijn in het op te stellen PvE. Met de waaier krijgen scholen een praktisch instrument in handen waarmee zij in het voortraject ‘die’ vragen kunnen stellen die van belang blijken te zijn om te komen tot een duurzaam en goed gebouw dat ook nog eens een gezonde exploitatie kent. Op deze manier kunnen zij integraal naar de huisvestingsopgave kijken. In een tijd waarin projecten steeds meer worden aangestuurd vanuit meetbare prestaties, is het essentieel om met alle betrokkenen vooraf helder en eenduidig de gewenste kwaliteit van het gebouw te definiëren. Het is daarbij van belang dat er geen belangrijke zaken over het hoofd wordt gezien.

Het testen van de waaier in praktijksituaties heeft de constatering dat gemeenten en scholen vaak geen weet hebben van wat er allemaal mogelijk is bevestigd. Veel voorkomende fouten kunnen gemakkelijk worden voorkomen wanneer hier in een vroeg stadium rekening mee wordt gehouden. De waaier staat vol met wetenswaardigheden. Naast dat deze het bewustzijn aanspreken plaatst het investeringen in een breder perspectief. Op die manier blijkt het mogelijk op een andere manier naar de normkosten te kijken.

Integrale benadering

De groeiende aandacht voor integrale aanbestedingsvormen onderstreept het belang om meer tijd en aandacht te besteden aan het PvE, welke dan als basis kan dienen voor de vraagspecificatie. De waaier komt daarbij goed van pas, mede omdat hierin een aantal zaken aan bod komen die door techneuten vaak (onbedoeld) niet zijn meegenomen in de vraagspecificatie en/of Programma van Eisen. Enige alertheid van de opdrachtgever is hier verreist, want wat hij niet vraagt, krijgt hij ook niet. Anders gezegd wanneer de invulling van de buitenruimte bijvoorbeeld ontbreekt, kan je er zeker van zijn dat deze zal worden ingevuld met de standaard betonnen tegels.

Kwaliteitsstandaard

Vanuit het netwerk huisvesting van de PO-raad is positief gereageerd op de scholenbouwwaaier. Schoolbesturen merken op dat de waaier ervoor kan zorgen dat het weer over de visie en inhoud gaat die aan kwaliteit vooraf gaat, in plaats van deze afhankelijk te laten zijn van de beschikbare middelen. Doordat de waaier alle aspecten definieert waarmee de kwaliteit van de huisvesting kan worden gedefinieerd dient deze op dit moment ook als vertrekpunt voor een door de schoolbesturen op te stellen kwaliteitsstandaard voor onderwijshuisvesting. Met de op te zetten kwaliteitsstandaard hopen de schoolbesturen een zelfde basiskwaliteitsniveau te kunnen gaan hanteren voor alle schoolgebouwen. Nu wordt deze ‘kwaliteit’ ad-hoc en per project bepaald.

Gebruikskwaliteit

De scholenbouwwaaier stelt gebruikskwaliteit voorop. Door alle aandacht voor het binnenklimaat, energieverbruik en duurzaamheid wordt haast vergeten dat deze gebouwen ook (nog) kinderen dienen te huisvesten. Veel zaken welke specifiek zijn voor het gebruik als schoolgebouw worden niet goed meegenomen in bestaande kwaliteitsinstrumenten of niet geregeld met het bouwbesluit.

Met de waaier in de hand (klik op de afbeelding voor een grotere weergave) heeft u:
  • de sleutel tot het opstellen van een eigentijds PvE
  • alle relevante informatie in één aantrekkelijk medium
  • een overzicht van zaken die van belang zijn bij de (ver)bouw van scholen
  • een inspirerend afwegingskader bij het stellen van prioriteiten
  • een hulpmiddel in handen welke redeneert vanuit de logica van de eindgebruikers

De scholenbouwwaaier gaat verder dan actuele thema’s op het gebied van duurzaamheid en het binnenklimaat. Het besteedt ook aandacht aan de aspecten die belangrijk zijn vanuit het oogpunt van het gebruik en de beleving die typerend zijn voor dit gebouwtype. Meer dan voorheen wordt gekeken naar mogelijkheden voor een slimmer gebruik van ruimten. Wanneer daarbij vooraf niet goed wordt nagedacht over de toegankelijkheid (zelfstandige entrees) en een juiste zonering (ivm verwarming en luchtverversing) voor centraal gelegen functies, zijn deze gebouwen bij voorbaat al niet te exploiteren en te beheren, leert de praktijk. Bij de oplevering gehaalde duurzaamheidscertificaten bieden dan ook geen garantie voor een duurzame exploitatie.

Levensduurbenadering

De waaier heeft ook oog voor de financiering en exploitatie. In de praktijk bestaat veel verwarring over het laatste. De financiering van de stenen omvat immers een andere exploitatie dan die van de grond, energiekosten en-of de programmering. In Nederland wordt van oudsher gestuurd op bouw- en investeringskosten. Het denken vanuit de levensduurbenadering van gebouwen wint echter aan terrein. Uitgangspunt is het levensduurdenken integraal onderdeel te laten uitmaken van de in de kwaliteitsstandaard te formuleren basiskwaliteit. De vraag is alleen hoe je dit kunt integreren in een standaard, omdat deze sterk afhankelijk is van de bereidheid om geldstromen te bundelen. Gemeenten en schoolbesturen maken daarom in toenemende mate gezamenlijke afspraken over de totale levensduurkosten van een gebouw. Hierdoor komt een integrale benadering van de opgave in beeld waarin naar een balans wordt gezocht tussen de operationele kosten enerzijds en de investeringskosten anderzijds. Traditioneel ligt bij onderwijshuisvesting de focus op zo laag mogelijke investeringskosten, met het gevolg dat de operationele kosten de pan uit stijgen. Het is deze benadering waarmee ook in de opzet van de waaier rekening is gehouden.

Wanneer in te zetten?

De scholenbouwwaaier is geen nieuwe norm of richtlijn, maar biedt een overzicht van relevante aspecten waarmee de ambities ten aanzien van de huisvesting vroegtijdig kunnen worden meegenomen in het programma van eisen (PvE). De waaier omvat vijftig themabladen en speelt in op thema’s waarvan de praktijk heeft aangetoond dat deze essentieel zijn voor het realiseren van goede en gezonde scholen. Per themablad zijn inzichten, adviezen en aandachtspunten voor het PvE opgenomen. Ieder thema eindigt met suggesties waar je meer informatie kunt vinden over het onderwerp. Met de waaier in de hand worden betrokken partijen beter in staat gesteld om aan hun verantwoordelijkheid van goede en gezonde scholen gestalte te geven. Tevens blijkt dat de beknoptheid en gerichtheid van de geboden informatie partijen in staat stelt om op hoofdlijnen expertise uit te wisselen zonder te verzanden in allerlei details en procesmatige en/of technische vraagstukken.

Door de vele reacties op het prototype is het Atelier Rijksbouwmeester ervan overtuigd dat met de ontwikkelde scholenbouwwaaier het mogelijk wordt een Programma van Eisen te schrijven dat voldoet aan de eisen die vandaag de dag aan een school mogen worden gesteld.

Voor wie

De waaier is in eerste instantie bedoeld voor opdrachtgevers en gebruikers rondom voorzieningen waarin kinderen de hoofdrol spelen. In de praktijk blijkt deze echter ook goed te kunnen functioneren als communicatiemiddel voor alle betrokkenen.

Meer informatie en bestellen

Actuele informatie is te vinden op de website www.scholenbouwwaaier.nl. De waaier is te bestellen via de webwinkel van Architectuur Lokaal.

Deel dit artikel op:

 

Trefwoorden

Advertentie

Advertentie

Advertentie

Advertentie

December uitgave

Partners