Peter Versleijen, partner OCS Maatschappelijk Vastgoed: “Diversiteit bouwvormen en technieken maken beheersen luchtkwaliteit in schoolgebouwen lastig”

E-mailadres Afdrukken

Het ministerie van OC&W heeft in 2012 de effecten van de EBA-subsidieregeling voor verbetering van het binnenmilieu van scholen geëvalueerd. Ongeveer 4.000 scholen hebben van deze subsidieregeling gebruik gemaakt, waarbij het merendeel dat heeft gedaan in de vorm van het aanleggen van een gebalanceerd ventilatiesysteem met warmteterugwinning in de bestaande school. De evaluatie van het ministerie van OC&W omvatte ca. 40 scholen, waarvan de helft aangaf dat het ventilatiesysteem niet naar behoren functioneerde.


Naar aanleiding van deze evaluatie komt er een vervolgonderzoek in opdracht van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en op verzoek van het ministerie van OC&W uitgevoerd naar de oorzaken van het falen van de aangebrachte systemen resulteerde in een breed scala van adviezen*.  

Lessen uit het verleden
Met enige afstand tot dit onderzoek en de bijbehorende adviezen zou er toch een conclusie uit dit onderzoek getrokken moeten worden: de toegepaste vormen van luchtbehandelingstechniek kunnen op veel manieren fout gaan en kosten per definitie veel geld. De investeringskosten van de luchtbehandelinginstallaties van de veertig scholen varieerden van € 4.600 tot € 13.600 per lokaal; de jaarlijkse onderhoudskosten bedroegen € 128 tot € 245,- per lokaal.
 

"De praktijk wijst uit dat het aanbrengen van luchtbehandeling, zeker in een bestaand schoolgebouw, vaak fout gaat"

 

Als de basisscholen van dit onderzoek representatief zijn voor de 4.000 scholen waar een gesubsidieerd klimaatsysteem is geïnstalleerd, dan zou er voor circa 450 miljoen euro aan installaties geplaatst zijn en is het onderwijs per jaar bijna 9 miljoen euro kwijt aan onderhoud. En dit is een voorzichtige schatting, want de grotere omvang van VO-scholen vergen grotere systemen en dus ook grotere investeringen. En het resultaat van dit alles is op zijn zachtst gezegd matig.

Een Pavlov-reactie
En dat alles ondanks, of misschien juist dankzij het feit dat niemand overtuigd hoeft te worden van het nut van een goede luchtkwaliteit in onze scholen. Zowel de gezondheid van onze kinderen en leerkrachten als de leerprestaties zijn in het geding; er wordt een vermogen uitgegeven aan installaties die niet werken en toch blijven we hangen in fragmentarisch denken.

Het lijkt een soort Pavlov-reactie: klimaatklachten? Meer installatietechniek! Maar ook wel logisch als je je realiseert dat een klimaatprobleem meestal bij installatieadviseurs en installateurs wordt neergelegd. Wanneer je een autohandelaar vraagt jouw vervoerprobleem op te lossen kom je hoogstwaarschijnlijk ook niet met een ov-jaarkaart thuis.

Combinatie van menselijk gedrag
De praktijk wijst uit dat het beheersen van de luchtkwaliteit en het binnenklimaat van huisvesting lastig is. Het ontwerpen van onderwijshuisvesting met bijbehorende installaties is een complexe opgave door de combinatie van menselijk gedrag, sterk wisselende bouwvormen en technieken en klimatologische invloeden. De praktijk wijst uit dat het aanbrengen van luchtbehandeling, zeker wanneer dat in een bestaand gebouw wordt gedaan, vaak fout gaat. Dat heeft geleid tot enorme investeringen en uitgaven met een sterk wisselend resultaat. Dat is moeilijk te verantwoorden. Daarom is het hoog tijd voor gedegen, fundamenteel onderzoek.

Volgens Peter Versleijen heeft LIAG Architecten en Bouwadviseurs in de ontwerpfase van de Faculteit Educatie van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) functioneel gebruik gemaakt van luchtbewegingen. Dit gebouw wordt gezien als een van de duurzaamste onderwijsgebouwen van Nederland.


Naar een integrale benadering
Voor een succesvol resultaat van een onderzoek is het formuleren van de juiste onderzoeksvraag erg belangrijk. Met mijn achtergrond als weg- en waterbouwer beschouw ik een probleem graag als onderdeel van een integraal systeem, zeker wanneer het om iets gaat waar beweging in zit. Dus tijd voor een uitstapje.
Rond de grote rivieren ontstond in de jaren negentig met regelmaat wateroverlast doordat er in korte periodes veel regen- en smeltwater afgevoerd moest worden en de rivierbeddingen versmald waren door dijken en oprukkende bebouwing. Dit probleem is opgelost door wateropslag gebieden in te richten als buffercapaciteit. Hierdoor wordt de sterk fluctuerende aanvoer in het voorjaar omgezet in een meer constante afvoer benedenstrooms.

De wetten van de natuur
Het probleem met de lucht in onderwijsruimten heeft een vergelijkbaar karakter. Gedurende korte tijd van een les is de belasting van de lucht in het leslokaal zo intensief dat er een grote hoeveelheid verse lucht nodig is om zuurstof-, CO2-gehalte, fijnstof en temperatuur in de hand te houden. En de doorstroming mag niet te intensief worden, want dan ontstaan tochtklachten.

Een installatie voor verversing en verwarming van lucht is het meest efficiënt wanneer die zo gelijkmatig mogelijk belast wordt. In een schoolgebouw kan dit bereikt worden door de centrale ruimten als een aula en de gangen te gebruiken als buffer.

Enkele voorbeelden uit de praktijk wijzen uit dat deze opzet succesvol kan zijn, maar toch zijn er ook voorbeelden van schoolgebouwen waar de lucht rechtstreeks van buiten het leslokaal wordt ingebracht en waar de klimaatkwaliteit goed is; dus gebouwen met een heel andere structuur.

De architect is aan zet
De reden van deze beschouwing is dat de vraagstelling voor het onderzoek hierdoor een meer fundamenteel karakter krijgt: de luchtbeheersing wordt –mede- bepaald door de structuur en de opzet van het gebouw. Dit betekent dat in het voorgestelde onderzoek gekeken moet worden naar de opzet van het gebouw en de structuur van de luchtbeweging binnen dat gebouw.

Wanneer naast de eisen vanuit het functioneel gebruik van de school met evenveel belang de toetreding van licht en lucht in het ontwerpproces worden betrokken is de kans op een prettig gebouw sterk vergroot. En dit is de taak van de architect, niet de installatie-adviseur.

Methode van onderzoek
De onderzoeksvraag krijgt hiermee een tweeledig karakter:
1. Systeemanalyse:

  • Hoe is de structuur van het gebouw;
  • Hoe is de structuur/opzet van de luchtbehandeling of luchtverversing.

2. Verzameling van kwalitatieve en kwantitatieve informatie:

  • Ervaringen van gebruikers;
  • Metingen van temperatuur, CO2-gehalte, fijnstof, luchtstroming etc.;
  • Financiële lasten; investeringslasten en kosten van onderhoud en instandhouding.


Zowel in de medische als in de sociale wetenschap, waar de mate van complexiteit hoog is en methodes van fundamenteel onderzoek lastig te organiseren zijn, wordt vaak gebruikt gemaakt van evidence based practice**. Op basis van een combinatie van praktijkinformatie vanuit zowel wetenschap, professionals als gebruikers/ervaringsdeskundigen zijn richtlijnen te destilleren wat wel en wat niet werkt. Er zijn namelijk legio voorbeelden van scholen waar het klimaat prima is. We moeten alleen nog uitzoeken waarom.

Methode EBP en omvang onderzoeken
In plaats van nieuwe subsidieregelingen voor investeringen in installaties te bedenken stel ik de overheid voor een onderzoek te organiseren, waarbij zowel de methode van de EBP als de omvang van groot belang zijn. Alleen een dergelijke aanpak levert betrouwbare en nuttige informatie op waarmee het systeemprobleem is te analyseren en op te lossen. Vervolgens zal het resultaat van deze analyse verwerkt moeten worden tot een heldere aanpak/werkwijze voor scholenbouwers, waardoor frisse lucht en een comfortabel klimaat in onderwijsruimten een vanzelfsprekendheid zijn.

Voor meer informatie:
Peter Versleijen | OCS Maatschappelijk Vastgoed b.v.
06 - 26 56 22 00 |  www.ocs-net.nl

___________________
* Notitie “Gebalanceerde ventilatiesystemen in bestaande schoolgebouwen, lessons learned”, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 2015
** Wikipedia: Evidence-based practice (EBP) is het uitvoeren van een handeling door een beroepsbeoefenaar op zo'n wijze dat de uitvoering is gebaseerd op de best beschikbare informatie over doelmatigheid en doeltreffendheid

Deel dit artikel op:

 

Trefwoorden

Advertentie

Advertentie

Advertentie

Advertentie

September uitgave

Partners